Hz. Ebu Bekir (r.a) (571-634)

Byina Hz. Ebu Bekir (r.a)

Esas nav w Abdulkabe ye, di pey ku b musliman Hz. Pxember nab w dan Abdullah b atk (bi mana ji ezab hat azad kirin) siddiq (bi mana durust, emn, rast) hatiye leqeb kirin. Bi nav Ebu Bekir (bi mana bav tjik deva) meşhr e. Ji qebla Ben Teym e di Murre b. Ka'b da neseba w Hz. Pxember digihje hev. Nav diya w Ummul-xeyr Selma, nav bav w Ebu Kuhafe Osman e. Kunya w Abdullah b. Osman b. Amir b. Amir ..b. Murra et-Teym ye.
Du sal end meh li pey sala Fl ( 571 ) li Mekk hatiye dunyay salek an s (3) sal ji Pxember biktir e. Di beriya muslimantiya xwe da j gelek xesletn w yn qenc hebne. Her wek di heyata xwe da, araq venexwariye badet ji pta ra nekiriye. Bi iffet namsa xwe, ji herkes ra wek mnak bye. Ji mezinn (naskiriyn) Mekk b di ilm drok da gotina w muteber b.

Dema Hz. Muhammed (s.a.s.) dest bi teblxa slam kir, ji bawermendn mr yn yekemn yek j ew b. Yekemn Xulefa Raşdn dsan yekemn aşerey mubeşşere (xn ku mizgna cennet ji wan ra hat) b.

Tucary dikir, bi qas 40.000 drhem sermay w heb dema b musliman pirr mal xwe di rya slam da xerc kir. Pişt b musluman dest avt rşad bi wasita (daweta w) w Osman b. Affn, Zubeyr b. Avvm, Abdurrahman b. Avf, Sa'd b. Eb Vakkas ve Talha b. Ubeydullah bn musluman.

Ji ber di dema hcret da ku bi Pxember ra b, Qur'an'a Proz j behs dike. "yek ji wan her du yn şikeft" (1)
Heta dema cenga Bedr, kur w Abdurrahman netda, hem malbata w bbn musliman. Bav w Eb Kuhafe, hem xelfetiya Ebu Bekir hem j mirina w dt.

HZ. Ebu Bekir di hem jiyana xwe da qet ji Pxember neqetiya. Ji zarokt da dostiyek w ya bi Pxember ra heb. Hz. Pxember di gelek tiştan da bi w dişwir. (Ibn Haldun, Mukaddime, 206) Ereba ji Ebu Bekir ra "wezr Pxember digotin.


Muslimantiya w:

Dema Hz. Pxember ji iyay Hiray hat, ew Ebu Bekir rast hev hatin. Hz. Pxember j re pnc (5) Ayetn Surey Aleq xwend xwest ew bibe musliman. Ebu Bekir j hima b musliman. Di pey Hz. Xetc ra y duwemn ku b musliman ew e. Hz. Pxember derheq w da wiha dibje: "mana hem insana ya Ebu Bwekir bi hev re werin wezinandin ya Ebu Bekir girantir t". Ji ber ew hem mal zeman xwe di r ya slam da xerc kir.

Hz. Ebu Bekir di dewra xwe da gelek mirovn ji qebln mezin kir musliman. Her tim li hember muşrik zaliman derdiket mezlman j muhafeze dikir. Gelek koleyn ku bbn musliman ji xwediy xwe zulim dittin ewn kir azad kir, her weki Bill, Habbab, Lubeyne, Eb Fuqayhe, Amir, Zinnire, Nahdiye, mm Ubeys.Diya w, jina w Ummu Ruman qza w Esma j bbn musliman, l bav w kurn w Abdullah Abdurrahman hj nebbn musliman. Dsan bi wasita w, Osman b. Affan, Sa'd b. Eb Vakkas, Abdurrahman b. Avf, Zbeyr b. Avvm, Talha b. Ubeydullah bn musliman. badet xwe bi eşkerat dikir bi v awah 13 salan bi Pxember ra li Mekk mucadele kir. Bi angor rwayeta Hz. Aiş, dema emr hcret hat Hz. Ebu Bekir giriya. (2)

Dema behsa Miraca Pxember belav b muşrikn Mekk n bal Ebu Bekir j pirsin. Hz. Ebu Bekir got: "Eger va gotina Pxember gotibe raste ez p bawerim. Bi v minasebeta j ra leqeba "siddiq" hat dayn. Bi tabra Qur'an "Ew i hevalek qenc e" j ra hat gotin. (3)

Hcret:
Hz. Pxember Ebu Bekir girt cem xwe ber xwe dan Medn. Qza Ebu Bekir Esma xwarin ji wan ra hazir kirib. Pişt Ji Mekk derketin, di bin seroktiya Ebu Cehil da grubek mirov dan pey wan li wan digeriyen. Dema Hz. Pxember Ebu Bekir hatin ba şikeft, pş Ebu Bekir şikeft kontrol kir dv re Pxember şikeft. Muşrikan mala qza w serobin kirin pirsa herdukan dikirin, l Esmay ji wan ra ciy herdukan negot. Dema muşrik hatin der şikeft, bi angor te'bra Qur'an Pxember wiha digot: " Tu xemgn nebe, lewra Xwed bi me ra ye" (4)

Hz. Ebu Bekir dibj: "Ez Hz. Muhemmed em di şikeft da bn. Demek muşrik hatin ber der şikeft lingn wan dixyan, ez tirsiyam min ji Pxember ra got. Pxember got: "Huş be (deng neke) ya Ebu Bekir, mirov du heb heval bin y sisiya j Xwed be i xem heye"?

Pişt s (3) rojan her du ji şikeft derketin ber xwe dan Medn gihştin Kubay. S rojan j li Kubay man. Dv re n Medin. Ebu Bekir hinek Sehabiyn Kram ji germa li Medin nexweşketin. Pxember ji wan re dua kir got: " Ya Rebb Te ewa Mekke bi me dab hezkirin wisan j Medn bi me bide hezkirin."

Daweta Hz. Pxember Aişa qza Hz. Ebubekir li Medn kirin gelek mesref ji teref Hz. Eb Bekir va hate dayn. Birat di navbera muslimanan da b. Harise b. Zeyd b biray Hz. Ebu Bekir.

Hz. Ebu Bekir di kirina mizgefta Neb da wek karkirek kardikir carnan j bi mifreza (seriyye) ra derdiket ji dijminan xeber distendin.

Di hem cengn ku Pxember diy (xezwe), Hz. Ebu Bekir li cem W ch digirt. Wek herba Bedr, Uhud Xendeq. Wek din j di cenga Mureys, Qureyza, Xeyber, Mekke, Huneyn Taif da j, bi Pxember ra b. Ji xr van cengan, derdor 30 heb cengn din da j, w li kleka Pxember ch digirt. Hetta di cenga Bedr da kur w Abdurrahman bi muşrikan ra b, l w terka Pxember nekir li hember kur xwe şerr kir. Doz ne doza eqrebatiy b! Doz doza Xwed Dn W b. Bi v minasebet gelek sehabiyan wek Hz. Eb Bekir bi eqrebayn xwe re şerr dikirin. Wek apek Pxember Hz. Hemze li kleka Pxember b y din (Abbas) j bi muşrikan ra b. Dsan birarzk Pxember (Ubeyde) li kleka w, yn din wek Ebu Sufyan Newfel bi muşrikan ra bn. Hetta mr qza w Ebul-As j li hember Pxember şerr dikir.

Di sala 9. hicret da li Medin qitlix b. Di w dem da dewleta Bizans dixwest ku herma Şam Hcaz dager bike. Ji bo v ceng Pxember tedarika ceng dikir, l ji ber qitlixiy l zor dihat. Hz. Eb Bekir hem mal xwe di v ceng da hibey Pxember kir, ku ji bo doza slam were serfkirin. Di sala 10 hicret da Heccul-Weda' hatkirin di sala 11 da j Pxember nexweş ket.


Xelfetiya Hz. Eb Bekir:

Pişt nexweşiy Pxember me di 13 Rebiylewwel ( 8 Hezran 632 roja Duşem wefat kir. ) Ku wefata Hz. Pxember belav b, gelek sihabiyan xwe şaşkirin nizanbn ewa bikin. Hetta Hz. Omer got: "Muhammed wek Musa ye bi Xwed ra diaxive. K bje Muhemmed miriye ez destn wan jkim. (di hinek riwayetan da ser wan jkim).

Hz. Ebu Bekir dema bi mirina Pxember hesiya hat bal cenaz Pxember, eniya W makir got: "D bav min bi qurbana te bin, tu di mirina xwe da j wek jiyana xwe rind (qenc), bi mirina te pxember daw l hat, şan şerefa te ewqas mezin e ku mirov nikare li ser te bigir. Ya Muhammed tu li bal Xwed me ji br nek bila em her tin di bra te da bin." Dv re derket derva Hz. Omer kerr kir. (da sekinandin). Ber xwe da muslimana got: " Ey gel nsanan, Xweda yek e, ji W btir Xweda tunene, Muhammed ben (ebd) qasid W ye. Heqqet li meydan ye. K ji Muhammed ra bent kiribe, bila ew bizanibin ku Muhammed mir, K j, ji Xwed ra ebdtiy dike, bila bizanibin ku Xwed sax e, baq ebed ye. Ez dixwazim v emr Xwed bnim bra we:
"Muhammed sirf qasid e emr me ye di beriya w da peygamber hatine. Ger bimire an j b kuştin hun para da bizvirin? d kjan para da bizvire ewa tu ziyan nade Yezadn. Bi rast Yezdan w sipaskaran xelat bike." ((5)
K Kitba Xwed Sunnet Resl W zexm bigire rastiy dibne, k van her du ya ji hev biqetne rya xwe şaş dike, şeytan bi mirina Pxember we nexapne, we ji dn we neke, firset nedin şeytan ku bi we re bikeve tkilay." (6)

Pişt v xeberdan Ebu Bekir bi techza cenaz Pxember va meşxl dib. Ensar li Seqfa Ben Sade civyabn dixwestin Sa'd b. Ubeyde y res qebla Hazrec, bikin xelfe li pey Pxember. Hz. Ebu Bekir, Omer, Ebu Ubeyde hinekn din ji muhaciran girt n Ben Sade y. Li wir di derheq xelfetiy da hinek muzakere nqaş hate kirin. Ebu Bekir di navbera Omer Eb Ubeyde da sekinb. Bi destn herdukan girt, bilindkir xest sehabe ji van herdukan yek bikin xelfe. W qet behsa xwe xelfetiy nekir. Pişt v xeberdan, Hz. Omer derket hol got; "em dixwazin Ebu Bekir bibe xelfe em vay j re bey'et dikin". Bi v tevgera Omer wann wir hem ji Ebu Bekir ra bey'et kirin.
Rojek li pey v bey'et, di mizgefta Pxember da, Hz. Ebu Bekir xutbek xwend herkes j re bey'et kirin. Ji bo defna cenaz Pxember j, hinek xtilav di nava sehabiyan da b, l Hz. Ebu Bekir feraseta xwe bi kar an got; Pxember me wiha ferman dike: "Kjan Pxember li ku bimire, li wir t definkirin". Bi v awah ev xtilafa j ji nava sehabeyan rab. Sehabeyan nimja cenaze b mam li ser Pxember kirin, ji ber ku di huzra W da, kes nedixwest mamiy bike!

Dibjin ku di v dem da Hz. Al bi tev Ben Haşemiyan terefdarn wan, li mala Hz. Fatmey civiyabn dibjin ku Hz. Al demek bey'et nekiriye. L pişt xutba Hz. Ebu Bekir bi lez hatiye bey'et kiriye. (7)

Ji v t zann ku ew rwayetn ku dibjin "Hz. Al end meha ji Ebu Bekir ra bey'et nekiriye" rast nne. Her iqas zeman zeman di navbera sehabiyan da xtilaf bbin j, ev xtilafana ji exlaq karektern sehabiyan tn, ne ji bo meselek din. Mesela exlaq Hz. Ebu Bekir pirr nerm bye y Hz. Omer sert bye. Carnan di hinek meselan da wek hev nefikirbin j, l di daw da li ser mijar qirarn wan yek bye. Di kargeriya Hz. Ebu Bekir da, sehabe tim j re bne destek, wek di herba "Ridde"y da Hz. Al Zubeyr b. Awwam di fikra Ebu Bekir da bnin. (8)

Ji xelfetiya Hz. Eb Bekir ra 'tiraz tuneye. Her iqas Pxember di derbar xelfetiy da tu wesiyetek nekiribe tişt nenvsandibe j, di derheq Hz. Eb Bekir da gotinn W yn qenc hene. Di mizgeft da derheq fezleta Hz. Eb Bekir da axiviye di nexweşiya xwe da, ew kiriye mam mizgeft.

Pişt wefata Pxember, Hz. Fatma hat cem Eb Bekir ji boy mras, Hz. Eb Bekir got: "Pxember i kiribe b şubhe ez j w bikim, şn ve nemnim". Bi v awah her iqas qza Pxember be j di muameln slam da ferqa w kesn din tuneye. Di tetbqa karn dewlet da, ji r ya Pexember neqetiyaye. (9)

Ji v j t zann ku, sehabeyn Pxember iqas girday bi Sunnet Pxember va nin. (10)

Dema Hz. Eb Bekir b xelfe, mizgeft ji sehabiyan ra got: "Ez y we y qenc nnim, l ro ez hatime hilbijartin ji bo kar barn we bm serok ji we re. Ger min wezfa xwe qenc pk an, ji min ra alkariy bikin, ku min şaşt kir, r ya rast bidin ber min; muddey ku min ji Xwed Resl W ra taet kir, hun j taeta min bikin, ger min syan kir, ne pewste ku hun taeta min bikin." (11)


Di dema Hz. Eb Bekir da:
1- Bi murted yn digotin "em nimj dikin zekat nadin" şerr kiriye wan slah kiriye.
2- Bi pxembern derewn (wek Esvedu'l-Ans, Museylemet'l-Kezzb, Secah, Tuleyha) ra şerr kiriye wan ji hol rakiriye.
3- Zekat tekrar hatiye civandin li musteheqa hatiye belav kirin.
4- Arteşa Usame ya ku di dema Pxember da hatib amade kirin, şand Urdun syann li Bahreyn, Umman, Yemen Muhr destpkiribn hatin pelişandin.
5- Di hundir da, ewa bi nebaşan ra mucadele didomand, wisan ji derve j bi du heb dewletn şehnşaht yn mezin ( ran Bzans) ra şerr bye Hre, Ecndn, Enbr, Iraq Sriye hatine fetih kirin.

Di dema cenga Yermuk da, Hz. Eb Bekir wefat dike.
Wesiyeta w ya ji Arteşa slam ra pirr giranbiha ye: "Tkil jinan, zarokan, pr kalan nebin, darn fkiyan nebirin, ch waran xirab nekin, ji hedd xwe dernekevin netirsin"


Komkirina Qur'an'a Proz:

Di herbn murtedda da gelek ji katibn wehy, hafiz qurra şehd ketibn. Hz. Omer xwest ku Qr'an b komkirin. Di ser da Hz. Eb Bekir li fikra Hz. Omer germ mzenekir. L dv re, fikra Hz. Omer qenc dt. Di bin seroktiya Zeyd b. Sabit da heyetek sazkirin Ayetn Qur'an yn ku ber li ser kevirn sp, belgn darn xurma, ermn xezalan hatibn nivsandin tev civandin serhev. Di heyet da hafizul-Qur'an rniştbn k ayet baniya, bi şahidtiya şahidan dihat qeblkirin bi hafizan dihat te'kd kirin. Bi v şikl, Qur'an hat topkirin j ev mushefa di dest me da hat ort. Ev Mushefa di dest Eb Bekir da ma heta ku mir, dv re ket dest Hz. Omer, dv re j ket dest qza w, jina Pxember Hz. Hefse. Di dema Hz. Osman da, Mushef hat pirrkirin li hem hermn slam hat belavkirin.


Wefata Hz. Ebu Bekr:

Hz. Eb Bekir di 13 sala Hcr di ser meha Cemaziyelaxir da nexweş ket Hz. Omer di şna xwe da mam te'yn kir. Bi sehabiyn Kram ra stişare kir, got; "ez Omer ji xelfetiy ra minasib dibnim". Hinekan ji ber sertiya exlaq Hz. Omer tiraz kiribin j, Hz. Eb Bekir wan qna kir hem bi fikra w razbn. Di saxiya xwe da ahdnama xelfetiya Hz. Omer bi Hz. Osman
da nivsandin bi gelekan j da mzakirin. Demek şn ve di 63 saliya xwe da wefat kir, wek dost xwe y Hz. Pxember! Bi angor wesiyeta w, li kleka Pxember hat defin kirin hevaliya w di gorr da j, bi Pxember ra dewam dike.

Şexsiyet karekter Hz. Eb Bekir:
Bi durist bi teqwa xwe pirr pşve b, xwey exlaqek nerm, nsanek mutewaz b, pirr difikir l hindik diaxiv. Bi angor rwayeta Hz. Aiş; mirovek av bi hsir, dil bi xem b. Mirovek r sp, sakin ry xwe bi hin boyax dikir. (12)

Di dema cahiliy da j, herkes p bawer b w di mijarn mal da, ji xwe re hakem qebl dikirin p dişwirn. Hem mal xwe di rya slam da xerc kir di dema nexweşiya xwe da wesiyet kir, ku hem meaşn w yn di dema xelfetiy da sitendib hem erdn w tev werin firotin adey beytulmal bikin. Dema wefat kir, ji xr devek kolek tu tiştek w tuneb. Di saxiya xwe da, bi ar jinan ra zewicb şeş zarokn w hebn.(13)

Hz. Pxember di saxiya xwe da pirr medh Hz. Eb Bekir dikir her wek:
"Ger min ji xwe re ji nsanan dost bigirtana min Eb Bekir bigirta" (14)
Pxember di nexweşiya xwe da hem deriyn mizgeft girtib, l der Hz. Eb Bekir vekir hşt, ev j dide nşandayn k qedr w li cem Pxember bilind b.
Hz. Eb Bekir ji Qur'an Sunnet baş fm dikir, ji w ye j di dewra w da muxalefeta w bi Nass" ra nahatiye dtin, her wiha di dema w da tu fitney j nebye. (15)

W digot: "Lbel ez tabi Pxember im, ez nikarim ji n ve hinek tiştan (qannan) deynim. (16)

Ew zat pirr hindik, bi ten 142 Heds rwayet kiriye. Ji ber ku ditirsiya digot "dibe ku ez tiştek şaş bjim".


Hinek gotinn Hz. Eb Bekir:
1- Hz. Pxember bi wehy dihat parastin, l y min şeytanek min heye qet terka min nake.
2- Di karn xwe yn bi xr da lez bikin, lewra ecelek pirr bi lez li pey we t!
3- Ew gotinn ku ji bo Xwed nayn gotin, tu xr di wan da tuneye!
4- Ew kesn ku ji lom xelk ditirsin heqiy nabjin, di wan da tu xr tuneye!
5- Sirr emel nsan, sebr e!
6- Ji xr man, ji tendurstiy tir tu nmet tuneye!
7- Beriya ku hun ji hesab (bers) nehatin pirsn, hun bi xwe ji xwe hesab bipirsin! (17)

--------------------------------------------------------------------
1- Tewbe/40
2- Ibn Hism, es-Sire, II, 485
3- En-Nisa/69
4- Et-Tewbe/40
5- Al mran/144
6- Ibn Hism, es-Sire, IV, 335; Taber, Trih, III, 197,198
7- Taber, Trih, III, 207
8- Ibn Kesir, el-Bidye we'n Nihye, V, 249
9- Taber, III, 220
10- Ibn Teymiye, Minhc's-Snne, III, 230
11- Ibn Hism, es-Sire, IV, 340-341; Taber, Trih, III, 203
12- Ibn'l Esir, el-Kmil fi't-Trih, II, 419-420
13- Tabakat-i Ibn Sa'd, VI, 130 vd.; Ibnu'l-Esir, II, 115 vd
14- Buhri, Salt, 80: Mslim, Mescid, 38: Ibn Mce, Mukaddime, II
15- Buhri, Fedil'l-Ashbi'n-Neb, 3
16- Taber, IV, 1845; Ibn Sa'd, III, 183
17- Eb Nuaym, Hilye, l

M.Nreddn Yekta
01.04.2001