mam Buxar (194-256 /810-869)


Byin jiyana mam Buxar:

Eb Abdullah Muhammed b. smil b. brhim b. el-Muxre b. Berdizbeh el-Cf el-Buxar.

Muxre b. Berdizbeh, bi wasita waliy Buxaray Yeman el-Cf bye musliman, bi v minasebet j re Cf t gotin. Di derheq bav kalik Buxar da zde tişt nay zann.

Muhammed el-Buxar di 13 Şewwal a 194 Hicr / 21 Temmuz 810 da, roja niy li Buxara'y hatiye dunyay. Ji ber v, j re Buxar (ji Buxaray) t gotin. Hj bik bye bav w miriye, ew bi tev biray xwe Ehmed tm mane. Terbiya xwe ji dayka xwe girtiye. Serweta bav tra malbat kiriye wan muhtac kes nekiriye. Bi v minasebet karibye bixwne. Di bikiya xwe da, Qur'an xwendiye hn ziman ereb bye. Di yanzde (11) saliya xwe da, dest bi hnbyna Hedsan dike. Di şanzde saliya xwe da, bi tev bira dayka xwe va diin hecc. Bira d şn ve dizvirin Buxara'y, l ew li Mekk dimne ji bo lm bixwne. (210 h./825 m)

Di hjde (18) saliya xwe da, pirtka xwe ya "Kitbu Qadya's-Sahabe we't-Tbiin" "et-Trh'l-Kebr" nivsandiye. Ji bo zanna dn, bi qas şeş salan li Hcaz maye. ye Misir, Besra Bexday. Balkişandina w bi helbestan ra j hebye l zde nenvsandiye. Kfa w ji spora ceng ra j dihat, hn suwariy avtina tr bb.

Hevsaln w, pirr medh senay w dikin. Yek ji van mam Muslim e. Hinekn j hesd dikirin, derheq w da gotinn nebaş digotin. Herwek digotin; "Buxar dibje Qur'an mexluq e". Ji v xeybet mam Buxar tu rehet nedt. Ji Hcaz Buxara'y, l li wir j rehet nekir. Emr Buxara'y Xalid b. Ehmed gaz Buxar kir j xwest ku pirtka Camius-Sahh ya et-Tarx bi zarkn xwe bide xwendin. mam Buxar ev teklfa redkir got: "Meclisn lm gerek ji bo herkes vekirbin. K bixwaze, bikaribe were ji lm stfade bike. Ez nikarim lm di navbera ar dwarn koşka Emr da hepis bikim". Ji bo v mesel, nava w Emr Xalid xirab b emr ew ji Buxara'y sirgn kir. Buxar die Semerqend, li wir bi nav Hartenk gundek heye eqrebayn w li wir rtinn. Buxar di nav wan da bich dibe. Kesn Semerqend dixwazin ji lm Buxar stifade bikin, ji bo w end heyetan dişnin j rica dikin ku Buxar were Semerqend. mam Buxar tedraik yna xwe dike, l mixabin nexweşdikeve şeva cejna Remezan wefat dike (30 Remezan 256 h. / 31 Tebax 869 m.) Cenaz w roja cejn pişt nivro li Hartenk defindikin. Xwed j razbe.


Şexsiyet karekter w:

mam Buxar xwey zhn zekak pirr tj bye. Bi yek carek xwendin an j guhdarkirin mijar ezberdikir. Di gerra xwe da tişt nedinvsand, l dema j dipirsn, her hedsn guhdarkirib hem ji cemaet ra dixwend. Ew zata bi ezberkirina pirr hedsan j meşhr b.

Mirovek zirav dirj bye. Mirovek helm, selm b l di extiyary (Kl) da xy w hj nerm bb. Di derbar lm da pirr bi diqqet b, nedixwest b dell tu tişt bje. Di derheq xelk da pirr nerm diaxiv digot: "Ez dixwazim xeybeta tu kes nekim bi v awah biim huzra Xwed". Di derheq rawiyn hedsn zef da j, tu kelmek nebaş nabje. Hetta di derheq rawk virrek da j, "fh nezer" ( tda xirab-xtilaf heye), an "seket anh" (derbar v heds da zanyaran deng nekirine - siktkirine) digot.

Ji Muellifn Kutb Sitte yek j En-Nesa ye. Dibje ku min mam Buxar dt ew mirovek rastgo, emn muheddisek bi aqil b. Di droka slam da y yekemn xwey pirtka sahh ew e. Hinek zanyar dibjin "Buxar, ji Ayetn Xweda y rvey ye. Necm b. el-Fazil dibje: "Min di xewna xwe da Hz.Reslullah (a.s.) dt, ji gundek derketib di mam Buxar j li pey w b. Pxember gavek davt, Buxar j yek gavek davt ling datan şna ling Pxember".

mam Buxar alimek bi lm xwe emel dikir. Di tabi'bna sinor slam da pirr neşm (titiz) b. Di derbar helal heram da pirr bihest b. xebata w di war lm heds da ji bo riza Xwed b, serweta bav xwe j, di v r da serfkirib, mirovek camr (merd) b, Destn xwe dirj k bikir,a j bo Xwed dikir. Pirr Qur'an dixwend, pirr nimjn sunnet dikir. Bi angor hinek riwayetan s roja carek Qur'an xitimdikir. Hedsn ku dinivsand işaret dikir dida ber ser xwe paş xewdikir. Beriya seher (sib) hişyardib, nimja şev dikir, paş j syeka Qur'an dixwend. L di meha Remezan da li pey terwha j, dsan syeka Qur'an dixwend.

Bi gor fada Buxar, seydayn w yn hedsan ji hezar zdetir in. W digot "ez senedn hem hedsan j dizanim yn ku senedn wan zef bin ez p tibar nakim.


Hinek ji Seydayn w yn hedsan:

1- Ehmed b. Hanbel
2- Eli b. el-Medn
3- shak b. Rahuyeh
4- smail b. drs el-Medn
5- Yehya b. Man
6- Ebdullah b. Zubeyr el-Hamid
7- Eli b. el-Hasan b. Sekk
8- Ebu Asim en-Nebil es-Seybn
9- El Mekr, Abdulazz el-Uveys.
10- brahim b. el-Es'as
11- brahim b. Musa el-Hafiz
12- Mekk b. ibrahim el-Belh
13- Muhammed b. Abdullah el-Ensr
14- Muhammed b. Selam el-Bikend
15-Sreyc b. en-Numan
16-Yehya b. Yehya


Feqiyn w yn meşhr j ev in:

1- Ebu sa et-Tirmz
2- bn Eb Dvud
3- Muslim b. Haccac ve en-Nes.
4- Muhammed b. Nasru'l Mervez


Nivsn Hedsan:

Di destpka slam da heds nedihatin nivsandin. Ji ber k Qur'an hj nahatib civandin. Sehabe ditirsiyan ku ayet hedis tevlihev bibin. Dv re Qur'an ku hat civandin ev tehlke ji hol rab, ji nivsa hedisan ra j r derket gelek zanyaran nivsandina hedsan tiştek baş dtin. Bi v awah, di dewra tabinan da dest bi nivsa hedsan hat kirin. mam Malik (179/195 h.) Hedsn Pxember nivsand gotinn sehabe tabinan j, l lawe kir. Di pey mam Malik da j, nivsn hedsan dewamkirin.

Sedem ku mam Buxar Camius-Sahh nivsand du tişt in. Yek, seyday w j ev tişt dixwest, dudu, w di v war da xewnek dtib. Bi v minasebet ev pirtk nivsand.


Camus-Sahh:

1- mam Buxar sirf hedsn sehh kir v ktab ji bo dtina hedsan, di her mijar da hesan ji herkes ra kir.

2- Bi v esera xwe, b dell ku mamn beriya w, bi angor hedsan fetwa dane bingeha dellan qew ye, ne bi gor fikr kfa xwe.

3- Zanyarn slam ev pirtka ji xwe re kirin wek mnakek, di sehhbna hedsan da şertn Buxar qeblkirin. Ev pirtk b wek noxtek merkez ji aliman ra.

4- Buxar di amadekirina v pirtk da, pirr neşm tevgerriyaye. Ji nava şesidhezar hedsan (600.000) ev hedsana hilbijart. Hejmara hedsan hefthezar dused heftpnc (7275), ger em hedsn mukerrer j derxin, arhezar (4000) heds dimnin.

5- Di Camus-Sahh da heds, bi angor mijaran hatine topkirin di nav xwe da j qisim qisim in. Di v esera da hedsn ku li ser xtilaf hene ch nedan.

Kitb bi xizmeta 16 salan hatiye hol, ji ber v mirov ji te'lfa pirtk ra nikare ch ki mueyyen bibne.
Kitb ji 97 beşan t wicd li ser 3450 qisma ye. Hedsn ku ji s (3) rawiya hatine rwayetkirin 22 nin. Hedsn bi eyn sened metn di gelek ciyan da hatine nivsandin 23 nin. Di pey Qur'an ra, pirtka her sehh Buxar ye, yeka wek w j Muslim e, ji v ra j sehh dibjin ji herdukan ra bi hev re "Sahheyn" t gotin. Ji her ar pirtkn hedsan dinn (Nesa, Tirmiz, Eb Dawd, bn Mace) ra j "Sunen" t gotin. Ji her şeş pirtkan bi hev re "Kutubs-Sitte" dibjin.

Ji bo v esera Buxar gelek şerh hatine nivsandin, yn meşhr "Umdetu'l-Qari" ya Eyn, "Fethu'l-Bar" ya Esqelan "Kewkibu'd-Derr" ya Kirmn ye.


Esern w yn din:

1- Tarxul Kebr: Pirtkek muhm e ji bo hedsvanan, Buxar di hjda saliya xwe da, bişev li bal qebra Reslullah (a.s.) nivsandiye. Li Heyderabad di tarxa 1941-1954 da ar cild, di 1959-1963 da j s cildn w hatine apkirin.

2-Tarxul-ewsat: Kurtaya Tarxul-Kebr ye, hinek nusxn w hene. bni Hecer di Tehzbt-Tehzba xwe da ji v pirtk neqil dike.

3- Tarxus-Sexr: Kurtebira Tarxul Kebr ye. Bi tev Zuafaus-Sexr di sala 1325 an da li Hindistan hatiye apkirin. Zuafaus-Sexr behsa hal rawiyn zef dike. Di sala 1323-1326 an da li Hindistan hatiye apkirin.

4- Et-Tarxu fi Ma'rfet Riwati'l-Heds we Nukti'l Asar we's Sunen we Temyzu Siqethm mn Zuafahm we Trxu Wefthm: Rsalek bik e.
5- Et-Tewarxul-Ensab: Behsa haln taybetiyn hinek şexsan dike.

6- Ktabul-Kuna (Kunya): Behsa kuny rawiyan dike. Di sala 1360 an da li Heyderabad hatiye apkirin.

7- Edebul-Mufred: Pirtk Hedsn di derheq exlaq da dicivne. Di 1306 da li Stenbol, 1346 da li Qahr, 1304 da li Hindistan, hatiye apkirin.

8- Re'ful-Yedeyn fs-Salat: Rsalek di derbar destbilindkirina di nimj da ye. Di sala 1257 da li Kalkuta y, di 1299 da li Delhy hatiye apkirin.

9- Ktabul-Qiraat Xelfel-man: Rsalek ye, behsa xwendina di nimj da li pey mam dike.

10- Xeyru'l Kelm f Qiraat Xelfl-mam: Bi tev tercema w ya bi ziman Ordu di sala 1299 li Delhiy, di sala 1320 da li Qahr hatiye apkirin.

11- Xelqul-Efall-bad werrdd Alel-Cehmiyye: Di derbar redda dtinn Mezheb Cehmiyye hatiye nivsandin 1306 li Delhy hatiye apkirin.

12- El-Eqad weya et-Tewhd: Eqda slam zahdike.
13- Abarus-Sifat: Derheq hedsan da hatiye nivsandin li hinek kitbxana nusxeyn w hene.

Ji xr vana hinek pirtkn dinn j henin dibjin ew j esern Buxar nin:

1-Brrul- Waldeyn
2-El-Camu'l Kebr
3-Et-Tefsrul-Kebir
4-Ktabul-Hbe
5-Ktabul-Esrbe
6-Ktabul- Mebsut
7-Ktabul-lel
8-Ktabul-Fewaid
9-Esamus-Sahabe
10-Ktabu'd-Duafa
11-El-Musnedul-Kebir
12-Sulsiyyat.

M.Nreddn Yekta