Taharet ye? 

Teharet di luxet da bi wata paqijiy ye. Di bikaranna fiqh de, du watn w hene. Yek; paqijiya ji tiştn necis (necaseta maddi, wek pisiya heywanan), dudo; paqijiya ji hedes (paqijiya ji qirjaya tiştn manew).
Wek minak ku em bjin; Şştina ji rxa heywanan tehareta ji neces ye destnimj girtin an j serşştin j tehareta ji hedes ye.
Necaset; psiya berav, yan ya madd ye, hedes j qirjaya manew yan ya hukm ye.

Bawermendek dema bixwaze nimj bike pewst e destmj bigre, lewra b destmj hukmen qirjay ye, dema derkev hizra Xweda gerek tu paqij b, paqijiya w j destmj girtine. An ku mirov serps (cenabet) be, pewst e mirov ser xwe bişo.

Xweda ji paqijiy hezdike. Di Surey Beqere ayeta 222an de wiha ferman dike: Xweda ji wan kesan hezdike ku ewana pirr tobe dikin xwe pirr paqij dikin.
Ji bo destmj girtin paqijiya ji serpsiy ji ayet hene, em wan ayetanan j di beşa wan de binvsnin nşallah.

Paqijiya ji hedes necaset j bi du şiklan mimkin e.
Paqijiya ji hedes (necaseta hukm) bi av teyemum,
Paqijiya ji necaseta maddi j bi av mimkin e. L gelo bi her av paqij dibe an ne?
Bo v gerek em bizanibin bi away fiqha slam av iye liser end beşa ye:

Av ew tişta ron a ku ji ewran dibare wek ava baran, ava teyrok, ava berf. Wek van, ava ji bin erd derdikeve wek ava bran, ava kaniyan. Wek vana ava em deryan.

Av ji vanan ra t gotin l di paqijiya maddi manew da j av liser ar beşa ye.

1- Ava paqij paqijker di bikaranna w de kerahet tune: J re av bi ten t gotin. Navek din p ve tune, v qism mirov dikar b kerahet di her paqijiy de bikar bne. Vexwe, tke nava xwarin, p destmj bigre an ser xwe bişo, hem qirjayan p bişo an paqij ke.

2- Ava paqij paqijker l di bikaranna w de kerahet heye: Wek ava muşemmes dibn, ava pirr li ber tav dimne htimalen mikrop ketibin nav. Vaya j, ji bo welatn pirr germ hatiye gotin. Wek Erebistan mesela, av bi rojan di feraq cran de, an di eyaran de li ber tav dihlin, bi v awah av ji mahiyeta xwe derdikeve. htimalen ev ava bibe sedem nexweşiy, bo v j zanyarn slam mekruh dtine ku ev avana bn bikarann.

3- Ava paqij l ne paqijker: Vaya j du beş in.
Yek: Ava ku tiştek helal, temz ketibe nav ji reng, tam an bna av yek guhertibe. Wek mnak; avgoşt, avdew, avşr, ay, qehwe uwd. Wek t zann ji van mnakan ra ten av nay gotin.
Her wiha tiştn tn xwarin wek hinar, tir. Ku mirov ava vana bike nav ava saf nav t guhertin, bel vexwarina vana helal e, ser mirov de an ser potek mirov de birije tişt nabe, paqij e, l bi vana necaset nayn paqij kirin, lewra Şari Dn paqijiy bi ava mutleq yani ya saf terf kiriye.
Dudo: Ava mustamel, yani ya di bikaranna ferziyetek da hatiye bikarann. Wek mnak mirov destmj bigre, an xusla xwe hilne. Van avana paqij in, ser mirov da birijin tişt nabe, heta dibn Pxember s.a. ava detsmja xwe bi ser Cabir b. Ebdullah de rijandiye.
Heds di Buxar/191, Muslim/1616an de derbas dibe.
Cabir b. Ebdillah dibje ku ez wisan nexweş bm hay ji xwe tunebm, Pxember hat cem min ava destmja xwe ser min de rijand. Ger ava di bikaranna ferziyetek de necis ba, Pxember ava destmja xwe bi ser Cabir de nedirijand. Ji v heds paqijiya ava hatiye bikarann t zann.
Ev mnakan ji bo ava ku di feraqek da be di paqijiya destmj an xusl de were bikarann da ye.
Ne ji bo ava dikişe, an ava golan an ya deryan. Jixwe van avana heta ji s sifetn xwe yek wenda nekin bi tu awah ne necis dibin ne ji dibin ava mustemel.

4- Ava necis: Va ava j liser du beşa ye:
Beşa yekem; dema av hindik be necasetek bikeve nav ew, av necis dibe. Pirbn hindikbna av bi gor terfa dema Pxember 2 qulle (qulleteyen) ne. Mirov dikare bigor pvana roy bje ku, av dema kmtir ji 193 litrey be, j re ava hindik t gotin bi ketina necaset ew ava necis dibe. Necaset hindik be j, reng, tam bna av ney guhertin j wek hev e. Belku ro li pirraya cihan av d di feraqan de nayn parastin j, l dsa di hinek hermn Erebistan Efrqay de av tune ye. Xelk av di hundir feraqan de bikar tne daku ava wan z neqede.
Beşa duyem; av pirr e l di s sifetn av de guhertin bye. i ava riwn (ya dikişe wek em), i ava golan dibe, dema tiştek necis bikeve nav ji reng, tam an j bna av sifetek xirav bike ew ava, ava necis e, ne t bikarann ne j t vexwarin. Liser v beş bni Munzir wiha dibje: i dema necasetek pirr an j hindik bikeve nava av ji reng, tam an j bna av yek xiravke, di necaseta w av de yektiya zanyaran (icmaul-ulema) heye (man Newew, El-Mecm/1/160)

Di hem hikm slam de miheqeq hkmetek heye. Msal ava muşemmes (ya li ber tav dimne). ro zanyarn tibb j dibn ku ava di feraqek de zde liber tav bimne, bi tesra trjnn roj ew ava xirav dibe.

Av paqij ye, gerek mirov di bikaranna av da bi dqet be. Dema av pirr be j hindik be j gerek mirov ji sraf drkeve. Dema royn de li pirr chan av di malan da ye di lleyan da ji zembela t bikarann. Av i bi peret be i j b pere be pewst e mirov sraf neke. Bo dest şştinek bi seetan vekir hştina zembela ne dirist e. T rwayet kirin ku Pxember me gotiye ku Ger hn ji deryan j destmj bigrin gerek hun sraf nekin.
10.03.2007

M.Nureddin Yekta