Zekat iye li i dikeve?

Xwendevann Hja
Ji pn şertn slam yek j Zekat e. Ferziyeta zekat him bi Qurana Proz him j bi Hedsn Pxember (e.s.) sabit e. Hz. Muhammed di jiyana xwe de girng daye ser zekat di civaka slam da, di dara dewleta slam da tetbq kiriye. Dn slam bi hem qannn xwe sstemek mukemmel e, di her zagonek dn de miheqeq ji boy civak fdek heye. Yek ji wan zagona j zekat e. Di Qurana Proz de di 32 ayetan de behsa zekat derbas dibe.
Xweday Teala di Surey Beqere ayeta 43n da wiha ferman dike zekata xwe bidin. Di Surey Al mran, di ayeta 92n de j wiha ferman dike: Heya ku hun ji maln xwe yn ku hun j hezdikin (di r ya me da) infaq nekin (zekat-sedeqe nedin), hun nagihjin qenciy. B şibhe hun i bidin (muhtaca) Xweda p dizane.

Di v war de Hedsek Pxember wiha ye:

Muaz dibje: Resulullah (e.a.) wiha ferman kir: Ki bi gumana xr zekata mal xwe bide, w xr bigihje w. K j zekata xwe nede, em zekata w niv male w j (cezay nedayina zekat) j bistnin. Vaya ji biryarn qet yn Xweday me ye. Tu mafek Al Muhammed liser v tuneye.
(Yani di biryara rakirina ceza da tu mafek me tune) (1)

Xwendevann Hja!
Me got ku dayina zekat him emr Xweda him j emr Resl W ye. Bel zekat iye?
Zekat di wata xwe ya luxet de, bi mana zdey bi mana paqijy ye. Di mana stilah (slam) de; derxistina parek ji mal dewlemenda ji bo feqr hinek sinifn din ku di Quran da hatine zikir kirin. İnşallah em van sinifana di nivsek din de şirove bikin.

Zekat, di sala duwemn hicreta Pxember, di beriya ferzkirina rojiya Meha Remezan hatiye ferzkirin. Yani bi angor tarxa milad di 624n da ev emra hatiye.


Tiştn ku zekatdayina wan ferze:

1- Zr, zv pere:
Di v war da ayetek heye: Ew kesn ku zr zva dicivnin di rya Xwed da serfnakin, (Ey Muhammed tu) mizgna zor ezabek bişewat bide wan (2)

Her iqas bi angor kitbn fiqh bi dnar dirhema hatibin kifşekirin j, bi gor ro mirov dikar bje kesn 80 gram zrn wan hebe, ewana mecbr in zekata w derxin. Her wiha di v bihay de zv pere j wisan tn qmetkirin. Ferq nake şikl zr, zv pere awa dibe bila bibe, yani i kule, i bazin, i wek din, an j i li mal, i li banka kasa be. Dema ewqas zrn mirov hebe salek di ser de derbas be, zekatdayina wan ferz e.

Znetn jinan ku diser 80 gram de nebin, b şibhe zekata wan tune, vaya qenciyeke slam ye ji boy jinan. L ku di ser 80 gram de be, her iqas di mesel de xtilaf hebe j, mirov zakata wan bide baştir e. Jiber hinek kes hla nekin maln xwe bi nav zneta jinan veneşrin. Zekata zr, zv pera ji sed dudunv (%2,5) e.


2- Zekata heywanan:
Ewana j bi nav pez, dewar deva hatine binav kirin. Kesn ji dervay van s qisma heywanan xwedke, bi nav tcaret mnak wek hespa an gakobyan. Ew dikeve qism tcaret.

Zekata heywana wiha ye:
Deve: ji 5a heta 9a pezek, ji 10a heta 14a du pez, ji 15a heta 19a s pez, ji 20a heta 24a ar pez, ji 25a heta 35a devek du sal, ji 36a heta 45a devek s sal, ji 46a heta 60 devek ar sal, ji 61i heta 75a devek pnc sal, ji 76a heta 90 du devn du sal, ji 91i heta 120a du devn ar sal.
Ji vir şnve ji bo her 40 devey, deveka m ya s sal bo her 50 devey j, deveka m ya ar sal t dayin.


3- Zekata mehsln zira:
Ewana j her iqas bi nav genim, ceh, tir (mewij) xurme hatibin zikirkirin j, hubbatn din j wek nok, nisk li vana tn qiyaskirin. Zekata vana, pişt derxistina mesrefan ku bigihje 40 kod, ji dehan yek e. (%10) Zekata fk zerzewata tuneye ku mirov ji boy xwarina malbata xwe baj. L ku ji boy ticaret be, zekata wan j heye.


4- Zekata maln tcaret:
Di v beş de mirov nikare tu navek tene bje. Bel terfa mal tcaret ev e: i mal ku mirov ji boy tcaret bikire, bistine, bifroşe, ger miqdara wan pişt derxistina hem mesrefan bigihje miqdar 80 gram zr, pewst e mirov zekata wan bide. Di vir de pvana fk zerzewat pişt andina wan e, l ya maln din mayna mqdar di temam sal de ye. Ku sal salawext pern mirov, an maln tcaret bihay wan bi qas 80 gram bimne, zekat l ferz dibe.
Her wiha fabrke, xaniyn bidin kir, erebn tcar uwd., Yan maln ku t de qezen dibe di beşa maln tcaret de tn qebl kirin. Zekata maln tcaret ji sed dudunv %2,5 e.

Ya qenc ew e ku mirov zekata xwe sal carek di meha remezan da hesab bike, yan bi gor mehn hv (qemer) ji boy fda feqr muhtacan t da heye.

------------------------------------------------- ------------------------------

Zekat li k die!

Xendevann Hja
Di afirandina mirovan de hinek tiştn teb hene, yek ji wan j hezkirina mal milk chan ye.
i musliman be i j ne musliman be, di dil her mirov de awa hezkirina mal dinyay heye, her wiha hirsa bidest xistina milkiyeta ferd j heye. Ji boy v yek ye ku herkes dixwaze maln w yn ferd (şexs) hebe zdebe j. Jiber v ye ku ew sstemn ku dij milkiyeta ferd ne (wek kominizm) di war abor de pirr pşneketin. Lewra bi qas kes, girngiy didin ser milkiyeta xwe ya şexs, ewqas nadin milkiyeta civak. Ferd difikirin ez iqas zde karbikim j w mal min ev meaşa be, ez ima xwe zde biwestnim!. Bi v baweriy mirov dibne ku hinek karn ku şexsek dikare bike, deh kes w kar biheq pknaynin!..
slam maf bidest xistina milkiyeta ferd dide mirov tu snorek boy firehbna v maf tune. Kes dikare pirr dewlemend be, l di bikaranna mal da, di serfkirina mal da slam snorek datne. Kes nikarin ku dil wan awa bixwaze wisan qezen kin qezenca xwe di her ry da serf bikin.
Wek qezenca dewlemenda gerek hem di rya helal da be. Bi heram, bi delewre, bi xapandin mal civandin di slam de tune. Her wiha di serfkirin da j, hinek hidd hene. Dewlemend nikarin bi mal xwe feqra bipeliqnin nikarin mal xwe di rya heram de serf bikin.

Xwendevann Hja!
Me got slam maf bidest xistina milkiyeta ferd dide mirov. Ji boy v bidestxistin herkes bi angor xwe xret dike, l herkes wek hev nikare qezenc bike. Zeka şexs, huner tcaret, şikl xebat ferq dike nav qezenc j. Bi v awah mirov dibne hinek mirov feqr in hinek j prr dewlemend in. Bi angora slam kesn dewlemend mecbr in ku hinek ji male xwe bidin feqra j. Vaya mafek slam ye bi Qurana Proz hatiye teyid kirin. Xweday Teala di Surey Zariyat ayeta 19an de wiha ferman dike: Di mal wan (dewlemendan) da mafek ji boy mihtac mehrman (feqran) heye Ev mafa iye? Bel ev maf di pirtkn tefsran de wek, zekat, fitir, sedeqe bac t şirove kirin.

Di xutba bor da me behsa zekat iye li i dikeve kirib, di v xutb de j em behsa zekat li k dikeve bikin. Di Qurana Proz da Xweda wiha ferman dike: Sedeqe (navek zekat j bi gor tebra Quran sedeqe ye) her ji boy vana ye: Hjar (feqr), near (miskn), kesn ji boy civandina zekat hatine wezfedayn, muellefe-i qulb (kesn t xwestin diln wan bi slam germ bibin), bende (kole), deyndar, kesn di r ya Xwed da chad dikin, rwyen di r da mane

Bel Quran, kesn ku zekat li wan dice di 8 beşan da zikir dike, em niha wan beşan tek tek izeh bikin.

1- Feqr:
Ew kesn ku wardata wan, an hatiniyn wan tra dara wan neke, yan mesrefa wan ji hatiniyn wan zdetir be, di v beş da tn qebl kirin. Wek di jiyanek normal de kmtirn ihtiyaciya wan bi deh zran hebe, yan mesrefa wan bi qas deh zran be, l hatin ten heft zr bin. Bi qas ku rewşa wan bigihje jiyanek standart zekat li wan die. Di v beş de pvan ten hatin mesref in, rewşa kesayet ferq nake. Kes nikare zekat bixwe bi nav melat, şeyxt, serokt an navek din. Ku rewş nebaş be zekat xwarin helal e, ku rewş baş be ji boy meslek sifetan zekat li kes nae. Li ser v beş beşa were bi nav miskna hinek di hal ku dewlemend in j zekat topdikin dixn wek hinek nvmela şeyxn sexte li welat. Zekat li wan nae pewst e mirov zekata xwe nede wan.
Ferq nake ew kesn feqr i seqet bin, i kor bin, i b bin, i sw bin! Ya grng rewşa aboriya malbat ye. Van pvana ji boy beşa miskna j wiha ye.

Feqr rewşa xwe pirr kifşe nakin, şerm dikin, dibe ku mirov p nizanbe ku feqr in j, heta dibe mirov wan dewlemend j bizanibe, l di lkoln da weziyeta wan kifşe dibe wek ku di Quran de di Surey Beqere ayeta 273n da j hatiye terf kirin. Jiber iffeta wan, kesn nenas wan dewlemend zendikin


2- Miskn:
Kesn near in, mirov awa li wan binhre rewşa wan ya abor t fmkirin. Kesn b mal, b war, b xan, b hatin ne, awa di Quran da, di Surey Beled ayeta 16n de hatine terf kirin. An j boy wan nearn ku tu tiştek wan tune.
Wek mnakek ku mirov deyne; kesn di jiyana standart de htiyaciya wan bi deh tiştan hebe, l hatiniyn wan ten tra s tiştan bike. Rewşa wan ji ya feqran j xiravtir e. Hal xwe kifşe nakin ji kes re nabjin ku xelk sedeqa bide wan, alkariya wan bike, wisan di hal xwe de perşan dimnin. Bi terfek din miskn; feqrn bi rmet in.


3- Memrn zekat:
Memrn ji teref dewleta slam da tn wezfedayin daku zekat ji nava gel bicivnin bnin terazn. Ku van kesana ji teref dewlet meaşek din nestnin, tim karker dewlet nebin, sirf dema zekat da wezfe bigrin, dare dikare ji zekat hinek par bide wan. Na ku jixwe memr bin wezfa wan ten civandina zekat be, zekat li wan nae. Jixwe ev qisma niha tuneye, jiber ku dewletek slami tune heta ku bi gor slam zekat j bicivne.
Ev qisma ku dewletek slam hebe di rewac da ye. Dweleta slam; yan dewleta ku zagona w Qurana Proz be, hem qannn w bi gor Quran bn derxistin bn cra kirin, ne ku gel musliman be dewlet bixwe j xwediy sstemek ne slam be.
Pirr kes terfa dewleta slam şaş datnin, bi gor wan Rojhilat, qismek Asya Afrka hem dewletn slam ne, wek Tirkiye dewleta slam dihesibnin ku qanuna w laqiye, yan b dnye. Suriy dewleta slam dihesibnin, halhale qanunn w hem dij slam ne, dij Quran ne. Dewleta slam ew dewleta ku bi Quran t dare kirin ne ku dewleta millet w bi pirrayi musluman be.


4- Muellefe-i Qulb:
Ev beşa j s qis min:
1- Kesn n bne musliman hj baş ne pijiyane
2- Kesn ku hj nebne musliman l bi avek poztf li slam dinhrin.T omid kirin ku bi dayna zekat zdetir dil wan bi slam germ bibe bibin musluman.
3- Kesn bne musluman baş bi slam ve girday ne l dora wan ne musliman in. Ku dewlet zekat bide vana w tesr liser derdora wan j bike belku ewana j bibin musluman.

Van hers qismana j di destpka slam da hatine tetbq kirin, l di dewra Hz. Eb Bekir da ji boy dilgermkirina hinekan an j dilgermkirina derdora, zekat nedane kes. Va beşa j ketiye beşa feqr misknan, pvan bye pvana feqr miskna. Ku rewşa wan ya abor nebaş be zekat hatiye dayin, ku rewş baş bbe, ji boy xatir hinek bibin musluman an hinek ji slam dernekevin zekat nahatiye dayn.
Bi gor hinek alimn slam ro j ku htiyac hebe, hers qisim j tn tetbq kirin.


5- Bende:
Va beşa pirr girng e, lewra pirr kes zendikin ku kolet di dewra slam de hatiye, ev şaş e. Dema ku kolet di hem chan de hakim b, kole li cem xwediy xwe wek heywanek j bi qmet nebn tu mkana wan ya xwe ji koletiy xilaskin j tuneb, nsan li bazara ji heywana bqymettir dihatin firotin, w dem slam ev qann dan. zekat bidin kola, bila ew j bihay xwe bidin xwediy xwe xwe azad bikin! Kolet beriya slam heb di dema slam da j li hem chan di rewac de b. slam ancex dikar di herma xwe da bi awah crbecr kole azad bikirina, l ne di hem chan de. Di cengan de kesn ji hla hember esr biketina wek kole dihatin qebl kirin, va qanna w dem b. Gelek kesan j bi koleyn xwe re peyman mordikirin; ger kola miqdarek pere an mal bidana wan, xwediy wan w wan azad bikirina. Aha di v rewş da slam li alkariya nsana hat xwest nsan wek nsan bijn ne wek kola, ne bi bindest. Her wiha di herma slam da ku muslimanek xetak bikira cezay w kirrn azadiya kolek b, bi v awah gelek kole hatin azadkirin.

awa mirov wek şexis dikare zekata xwe bdie kola ji bo azadiya wan, her wiha pewst e ku dewleta slam j, ji zekata topkir bihay kola bide xwediy wan wan bendana azad bike. Dsa dewlet bi dewletn ne slam re j dikare peymana ke koleyn wan bi pera bistne azad bike, v bihay j ji zekat bide.
Ev beş ro di rewac de nne, lewra wek ber sstema koletiy tune, niha gelek dewletn taxt sstemaka koletiya modern danne azadiya kola j ne mimkin e, bi taybet ro jin wek kola tn bikar ann, di xebat reklaman de, l mixabin bi koletiya xwe j nizanin.


6- Deyndar
Kesn maln wan hebe j l deyn wan pirr be, yani deyn zdetir wardat hatiniyn wan be. Mirov an j dewlet dikare zekat bide wan daku deyn xwe bidin xwe ji deyndariy xilaskin.
Gelek alimn slam dibn ku kesn bi sraf an j pern xwe di rya heram de serf bikin zekat li wan nae, ancex tobe bikin, xwe dirist bikin paş mirov dikare zekat bide wan. Jixwe ya rast j ev e, lewra ku mirov an j dewlet zekat bide mirov ne qenc, w dsa hem di rya heramiy da serf bikin. Zekat şertek ji şert slam ye div rka slam qebl dike t de were serfkirin, ne li ciyn heram ne dirist.


7- Mcahdn slam:
Quran dibje f seblllah, yan di rya Xwed da. Va beşa pirr firh e. Her iqas liser gengeş hebe j mirov dikare bi tebrek kurt wiha bje: Her xizmetn, karn di rya Hakimiyeta Dn Xwed da be, dikevin v beş. L gelek dewlet, hz, rexistin cemaet, civak komika ev beşa di rk nerast de bikar anne. Wek hinek dibjin nexweşxane, pire, dibistan, cam, medrese, uwd. kirina wan j di rya Xwed da be, zekat t dayn, bi gor lkolna min ev şaş e. Lewra ro em dibnin gelek komik, cemat quwet, dewlet v pirr xirav diemilnin. Ku em mnakan bidin ro di ser milyonan re rxistin an j cemaet hene xwe di r ya Xwed de dibnin zekat top dikin, heta hinek dewlet j hene ji rxistinn xwe yn dij slam ra j zekat topdikin. Mnak: Dewletn ne slam hem rxistinn wan yn bi nav slam an j navek din. Vana hem zekat sedeqa dicivnin l li yek ji vana j zekat nae. Jixwe yn ne islam rxistinn dewleta laq ya kufr ne kufr diparzin. Cemaetn wan j heriqas bi nav slam xwe nşan bidin j hem di xizmeta sstem da ne hem dij mafn mirovan e, dij duheb ayetn Quran ne ku ewana j ayeta Rum/22 ayeta Hucurat/13 ne.

Zekat bi tu awah li van rxistin cemaeta nae, kesn bi zann zekat bide wan, zekata wan di situy wan de dimne.
Her wiha hin cemaet an j rexistinn nexwe yn kurdn musliman in, nav nav slam ne, l mixabin di bin emr ne muslimanan da ne, li wan j zekat nae. Jiber ev rxistinan j ne ji boy r ya Xwed ne, belku girday bi hzek ne slami va ne heta duh ji boy sosyalizm, ro j boy kemalzm (an nexwe demokrasiy) micadele dikin. Gelo i ferq di navbera wan rexistinn dewletn b dn heye? Bel ferq ev e, vana damar welatparziy bikar tnin, ji gel bindest pera dicivnin berpirsiyar lihev parve dikin. Em dibnin gelek kesn di nav van rxistian de kardikin ne xwe bi per sosyalamt, pişt ku derdikevin hem kargehn bised hezaran Euro vedikin!
Gelo ev perana ji ku hatin?

Bi kurt rxistinek pirr vekir nebje Ez rxistinek slam me, dema ez bigihjim hedefa xwe ez Qanna Xwed bikim hakim, va gotina xwe j dsa vekir di rbaz program xwe de daneyne zekat li wan nae.


8- Kesn di rya da may:
Rwyn di rya da dimnin, pern wan tune bixun, vexun an xwe bigihnin mala xwe, mkann wan yn ku ji maln wan ji wan re were j tune be, her iqas dewlemend bin j zekat li wan die ta ku xwe bigihnin mala xwe, an j ji wartada wan ji wan re alkar were.


Sedeqa Fitr iye?
Sedeqa fitr zekata mal nne, l ya şexsa ye. Ferzbna w bi heds tetbqa Pxember (e.s.) t sbat kirin, awa ku di Buxar nimara 1433 di Muslim nimara 984an da hatiye zikirkirin. Sedeqa fitr dayna mqdarek ji mal e.

Şertn ferzbna fitra s heb in.
1- Gerek mirov musliman be, fitir liser kafira ferz nne
2- Di roja daw da ji meha Remezan roj here ava. Mirovek hj roj nebe ava bimre fitir liser ferz nne. Her iqas mirov di ser Remezan da dikare fitrn xwe bide j, l ferziyet b rojavatiy peyda dibe. Zarokek beriya roj here ava b dunyay fitir liser wi j ferz dibe, l pişt roj here ava were dunyay fitir l ferz nabe. Her wiha mirovek pişt roj here ava bimre fitir li w j ferz e, lewra dema roj ava ew hj sax b.
3- Res malbat gerek şev roja eydiy wardata w tra w malbat hebe, ji zdaya w wardat fitir dide. Kesn ku nan şev rojek di mala w de tunebe, fitir l ferz nne.

Res malbat mecbr e fitra xwe ya kesn ku ew mecbre nefeqa wan e, bide, ku ewana j d, bav, kal, pra w, zarok xanima w ne. Zarokn ku balix bbin mkana wan ya xebat qezenc hebe, bav mecbur dayina fitra wan nne.

Fitir ji i t dayn?
Her iqas di navbera mezheb Henef Şafi de gengeşi hebe j, ro ji feqran re i baş be ew t dayn. Wek memleketn pere dayin baştir be fitir ji pera t dayn, na zad baştir be ji zad t dayin wek genim, ceh, xurme
Şafi terefdar dayna zad e, Henef j terefdar bedel zad ye.

Dema derxistina fitra, wek me gotib ji ser Remezan heta roja yekem ji eydiy ta roj here ava ye. L ya her qenc mirov di beriya kirina nimja eydiy de fitr xwe derxe, bide feqra baştir e, lewra ewana j roja eydiy wiha tengasi nabnin dilxweş dibin.


Zekat li kafira die?
Zekatdayn ji pnc şertn slam yek e, awa ji maln dewlemendn kafir zekat nay derxistin, her wiha ji maln muslumann dewlemend j zekat ji kafiran re nay dayn. Lewra zekat mssesek xas bi sstema slam ye.
Bel kafirn dewlemendn di dewleta slam da dijn ji maln xwe zekat nadin, l baca wan heye, ew j mecbr in baca xwe bidin. Kafirn feqrn di dewleta slam de dijn, pewst e dewleta slam wan bi bac, sedeqe hatiniyn dewlet xwed bike, ne ku zekat bide wan.

Muhammed Nreddn Yekta
27.10.2005

 


(1) Eb Davud, Zekat 4, (1575); Nesa, Zekat 4, (5,15,16).
(2) Tewbe/34